راوی کوچک قـصههای بـزرگ زنـدگی
منظورم اینه که وقتی میخوای رمان بنویسی، اولین ایدهای که به ذهنت میرسه رو لازم نیست زود برداری و داستانش کنی. باید نگهش داری تا در ذهنت پروبال بگیره، باید اینقدر نگهش داری تا احساس کنی زمان لازم برای نوشتنش رسیده.
ژوئل دیکر / نویسنده / پرونده هری کبر
سالهاست که تنها زندگی میکنند. تنها که نه، مادر و دختری که در زیر سقف انتظار بزرگ میشوند؛ انتظاری دردناکتر و سختتر از حرف مردم، اما شیرین چون کودکی لیلا. اینجا شهر کوچکیست که آدمهایش، سرگرمی خود را از بین اهالی محل انتخاب میکنند و این دو نفر سالهاست بار تفریح چند محله را به دوش میکشند.
لیلا کوچک بود که پدرش مثل همیشه رفت اما برخلاف همیشه بازنگشت. لیلا با این تناقض بزرگ شد در تمام این سالها، مادرش در کوچه، در آخرین جایی که شوهرش را به چشم دیده بود، دستانش را گرفته بود و با لبخندی بدرقهاش کرده بود میایستاد تا فرصت استقبال از مردش را از دست ندهد. بیست سال از آن لحظه گذشته اما مگر عشق، زمان میفهمد؟ بیست سال پیش شوهرش، پدر لیلای کوچک دقیقاً مثل هر روز از خانه خارج شد تا به سر کار برود. دل زنانه مادر لیلا بیتاب شد و دلتنگ، با عجله چادر به سر شد و صدا زد “احمد صبر کن”. احمد صبر کرد و سالهاست بغض آن “صبر کن” گلویش را فشار میدهد: ” خدایا کاش میگفتم احمد نرو. یا احمد بمون، یا هر چیز دیگهای که تو خونه نگهش میداشت…”
به لیلا میگفت پدرت برای کار خیلی مهمی به خارج رفته و روزی برمیگردد. لیلا تا چند سال اول بیپدری، با دلتنگی قانع میشد اما زمانی که شهود زنانه در تن نوجوانش به آرامی شکل میگرفت، دریافت که رفتن پدرش با یک نقطه به پایان رسیده است؛ پدر رفت.
سالهاست که هیچ تلاشی این دو نفر را به گمشده زندگیشان نرسانده و هیچ پاسخی بر تن سوال بزرگشان اندازه نشده است. آنها فقط رفتنش را پذیرفتند، اما هیچگاه تن به نیامدنش ندادند:
«اگر درد از بدنت بیرون نرفت، این تویی که باید بیرون بروی». شاید این جمله از فریدا کالو، عصاره زندگیاش باشد. کسی که از کودکی با سیل ویرانگر دردهای جسمی مواجه شد و زخمهای بیشتر در جوانی – که سرانجام او را پیش از پنجاه ساله شدن به زیر خاک کشیدند – عجیبتر از آن است که نتوان به حقیقت وجود آن شخص مبارز، شک کرد.
فریدا کالو زنی هنرمند، نقاشی جسور و شاید اسطورهای برای همزیستی اجباری با هیولای درد (توصیف خودش از دردها) است که با نثر شاهکار اسلاونکا دراکولیچ، داستان زندگیاش در یک کتاب کوچک خلاصه شد. قطعاً برای هر جای زخم روی بدنش، هر زخم روحش اگر یک کتاب نه، یک فصل میشد نوشت اما ساختار بدون فصلبندی این کتاب، بیان مستقیم نوشتههای فریدا در جای درست، گریز به چرایی و چگونگی تولد هر نقاشی – نسخه مصور از دردهای جسمی و روحی فریدا – جذابیت تلخ و دردناکی را برای مخاطب به همراه خواهد داشت.
فریدا، تا آخرین لحظه عمر با جای زخم دهها عمل جراحی، اندام پوسیده و قطع شده و روحی چندپاره به سر برد و پناهش به نقاشی و عشق استاد، فقط سالهای تحمل او را تمدید کرد؛ به طوری که روی دیگری از مبارزه با چالش درد و ادامه زندگی را نشانمان داد. او چنین گفت: «زمانی که درد خارج از حد توانت باشد، امید تنها داراییات می شود». اما این امید را نه در نقاشیهایش، بلکه در زندگیاش به تصویر کشید…
پ.ن: اسم این کتاب، تختخواب فریدا بوده که احتمالاً بنا به ملاحظات اداری، به رویای فریدا تغییر پیدا کرد. Frida’s Bed اسمی بسیار هوشمندانه است که هم به زندگی خصوصی او اشاره میکند و هم سالهای زیادی را که به دلیل بیماری، روی تخت خوابیده بود…
چقدر همهچیزت اندازه است! از هر زاویهای که به چشم میآیی، هنر هندسه آفرینش را میفهمم و در تو، هیچ ایرادی به قلاب کمالگراییام گیر نمیکند.
دوست دارم شعر میخواندی تا من در کلماتی، دستانم را فرهاد میکردم و جایجای بدنت، شیرین میشد. من چند کوه شعر را زیر و رو میکردم تا توجهات جلب میشد و اجازه میدادی در خواب و بیداری، تنت را با تیشه کلماتم موشکافی کنم تا شاید بفهمم چطور میتوانی چنین حجم عظیم زیبایی را با خودت حمل کنی.
چطور میشود هیچکجای مساحت خصوصی تنت، پَرتی نداشته باشد و همهچیز در خداگونهترین حالت ممکن، بوی زندگی بدهد؟ حتی من با مشام نارسام هم با عود دستساز حضورت در شعر مراقبه میکنم، برای لحظاتی به خدا میرسم و نامت را با اسامی نود و نه گانهاش معامله میکنم. یقین دارم که معاملهای دو سر بُرد است؛ خدا به احسن الخالقیناش میرسد و اسامی او هم به من؛ تا پیامبری شوم که کتاب آسمانیاش روی خطوط بدن تو نقش میبندد؛ پیامبری که تو تنها معجزهاش باشی و من اولین ایمانآورندهاش باشم…
وای اگر به معجزه کلماتِ روی تنت پی ببری! شاکی خصوصی شاعری خواهی شد که متهم است دوربین چشمهایش روی بدنت زوم شده و تمام پُرترههای اندامیات را رصد میکند. دفاعیهام جزء این شعر نخواهد بود تا ثابت کنم همچون نقاش پیری که زنانگی جهان را به تصویر میکشد تا فرزند احساسش به دنیا بیاید، شاعری رهگذر هستم که برایم زنانگی خدا را به تصویر میکشی و گیرندههای مرا روی فرکانس عشق تنظیم میکنی تا شاید روزی، صدای خدا را بدون هیچ نویزی بشنوم. چه فرقی میکند تا آن روز شاکی من بمانی یا نه؛ آن روز تمام جهان صدای خدا را از کلماتم خواهند شنید و برای اولین بار به عشق فکر خواهند کرد؛ همان عشقی که رویای تو نیز هست و به آن خواهی رسید، بدون آنکه عاشق و معشوقی در کار باشد…
«ستایش آنچه جلوی چشمانت است. منتظر نماندن. بسیار یاد کردن. دوری از امیدواریها که شبیه به دودِ بالای ویرانههایند. کامجویی از هرچه پیشکشات میشود. جستجوی نمادها. ایمانت به شعر محکمتر از عقیدهات باشد. با دنیا بساز و برای زنده نگه داشتناش بجنگ.»
پاراگراف بالا شاید مشتی از خروار درک معنوی نویسنده از طبیعت و نیز نگاه ناب او در معاشقه با آن باشد. رمان پلنگ برفی (هنر صبر)، سفرنامهای شاعرانه است که با نثر ادبی شاهکار خود، طبیعت را از دل توصیفات و استعارهها به عمق روح شما میآورد. سفری به قلههای یخزده برای دیدن پلنگ برفی؛ یک استثنای کمیاب در طبیعتهای بکر.
سیلون تسون را در کنار نویسنده بودن میتوان یک شاعر نامید؛ و یک عارف که پنجره متفاوتی به سوی چشماندازهای مادر زمین به روی ما میگشاید: «رگههای سیاهی بر دامنهها شیار افکندهاند که دواتِ خدا درِشان جاری شده. تو گویی قلماش را بعد از نوشتن جهان، اینجا نهاده.»
خالد حسینی و کتابهایی که از آه و درد و فعان میگویند؛ و افعانستانی که هر نفرش از درد فقدان یک یا چند عزیز میگوید؛ و تاریخی نه چندان دور از سرزمینی نزدیک که از تعصبات و منازعات دینی، قومیتی، سیاسی و نیز آه و درد و فغان زنان میگوید…
کتابهای خالد حسینی حتی با ترجمه و ویراستاری بد (نشر پختهخور انسان برتر) هم سینه میسوزاند. درست نمیدانم همسایگی با ایران، ریشههای مشترک فرهنگی و نزدیکی مصائب دو ملتمان این چنین احساسات مرا میخروشاند یا این هنر نویسنده است که بدین شکل، کشورش را به کشور همگان تبدیل میکند؟
راز و رمز و احوال شخصیتها، گریزهای زمانی به ماوقع گذشته و آینده داستان و فضایی برای بیان تاریخ و فرهنگ یک ملت، چیزی فرارتر از یک کتاب بلکه تصاویری متحرک است که با جادوی کلمات، از مقابل چشمانمان عبور داده میشود تا در خصوصیترین لحظات و افکار درخشان زنان خورشید افغان، چیزی را تجربه کنیم که جهان و رسانه، از چشمانمان دور نگه داشته است…
آیا جز این است که تکاندهندهترین لحظات زندگیمان را در غیاب کلمات تجربه میکنیم؟
مارسل مارسو / هنرپیشه پانتومیم
روی ماسهها راه که میروم، عکس او همواره سد راهم میگردد. وهم ساحل، آرامآرام معماری سادهی دلم را مصادره میکرد و مرا وادار که لای ماسههای سرد، رد گرمیِ گِلی را حس کرده و در سرود سحرگاهی ماهیها، الهام الهههای حوا را در کاسهی حماسه آدمهای دهکده هل دهم.
اما طلوع اسماء الهی در سحر، اسرار سوال اصلی عالَم را رویم رها کرده و داد احوال آرامم را درمیآورد: “کدام هلال سُرمهی او، مرگِ مرا دور کرده و سرورِ وصالم را میدهد؟“
هنرمند به چیزهایی میپردازد که با کلمات قابل بیان نیستند. رماننویس چیزهایی را با کلمات میگوید که با کلمات نمیتوان گفت.
اورسولا کی لوگویین / نویسنده
همیشه به سادهترین شکل ممکن به سراغم میآمد. گاهی با چای و خرمای نوستالژیک جنوب و یا قهوه و شیرینیهای خانگی همسایه؛ از آن شیرینیهایی که دل آدم برایشان غنج میرود. اما همیشه از آن کم خرید میکرد؛ چون نگران بود پرستو بفهمد ترحم ما از بیتابی دلمان پیشی گرفته و با هر لقمهی شیرینی که به دهانمان میرسد، یاد لقمههایی میافتیم که با مرگ شوهرش سعید، از دهان بچههایش فاصله گرفته بود.
بارها سعی کرد مثل پرستو بپزد، حتی دستور پختش را هم گرفت اما در خروجی نهایی، همیشه چیزی کم بود. همیشه جای خالی طعمی حس میشد که گویی عمداً دستور پخت را رها کرده بود تا حضورش بیشتر حس شود. دل پاک شیرین اجازه نداد حتی یکبار به پرستو شک کند که شاید فوت کوزهگریاش را به ما نگفته تا همیشه شیرینیهایش در دهانمان شیرین بماند و نام ما هم در لیست مشتریانش.
یکبار که جای خالی طعم شیرینیهای زنم بیشتر از همیشه در دهانمان خودنمایی کرده بود، برای اولینبار در زندگی هفتسالهمان، کلافگی وحشیاش بیدار و از قفس رها شده بود. من هم ناخواسته اما قابل پیشبینی، از این غافلگیری تحریککننده لذت بردم! آخر قشنگترین لوندیهای شیرین در کلافگیهای کمیابی پیدا میشود که قطب ناهمنام مردانگیام را با شدت هرچه تمامتر به خود جذب میکند. اینبار اما کامِ ناکامم را در نطفه خفه کردم و با لحن مورد علاقه شیرین فضا را به دست گرفتم: “میدونی چرا هیچوقت شیرینیات مثل پرستو نمیشه؟”. این سوال و جوابش را برای روز مبادا کنار گذاشته بودم. این لحظه، برای هر دویمان روز مباداست؛ برای شیرین و اوج ناراحتیاش و من و اوج شهوتم.
شیرین با کلی مکث و اکراه و در خطاب به دیوار گفت: “چرا؟ لابد مشکل از منِ دیگه”.
موقعیت استراتژیکم روی مبل را تحکیم کردم و با گلویی که بیش از حد مجاز صاف شده بود، به روی منبر رفتم: “نه گلم، چون تو با ذهنت و برای من میپزی و پرستو با قلبش و برای بچههاش. تو برای دلبری کردن و عزیزتر شدن و پرستو واسه زنده موندن.
مزه شیرینات خوبه اما همیشه یه چیزی کم داره که خیلی تو دهنمون به چشم میاد. چون ناخواسته اونا رو با شیرینیای پرستو مقایسه میکنیم. حتی وقتی پرستو بالا سرت بود و نگات میکرد باز طعم تو نارس بود. دلیلشم اینه که تو میدونی اگه شیرینات خوشمزه نشن، هزارتا برگ برنده دیگه داری که واسم رو کنی و دلمو ببری. اما پرستو اینطور نیست؛ بعد از سعید، تنها گزینه زندگیش رو به دست گرفت و مثل یه سینهسرخ از نو شروع کرد. یه بار سعید تو مستی بهم گفت که پرستو از همهنظر زن خوبیه و واقعاً دوستش داره، اما فقط بلده شیرینی بپزه. میگفت دستپخش معمولیه، خونهداریش معمولیه، مهارت ویژه و عجیبی نداره اما همیشه شیرینیاش بهترین و آخرین برگ بازیش بودن که مطمئن بود نتیجه رو عوض میکنه. واسه همین همیشه صدشو واسه پختشون میذاره”.
میخواستم ادامه دهم اما دیدم که کمکم آشپزخانه را به طعم شیرینیهای پرستو واگذار میکند و به سمت من پناه میآورد؛ طوری که گویی اگر از شیرینی بیزار نشده باشد، لوازم پختش را برای همیشه به دیوار آشپزخانه آویزان کرده است.
پس من هم ادامه دادم تا تیر شلیک شدهی سرگردان در هوا را به مقصد برسانم.
کپی رایت © 2026 راویچه؛ احسان خواجوی